Ο ρόλος των έγκυρων ψυχομετρικών εργαλείων στη σύγχρονη ψυχοθεραπευτική πρακτική

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί μία από τις πλέον τεκμηριωμένες παρεμβάσεις στον χώρο της ψυχικής υγείας, με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα σε ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών δυσκολιών και ψυχικών διαταραχών (Lambert, 2013). Η ποιότητα της θεραπευτικής διαδικασίας, ωστόσο, δεν εξαρτάται μόνο από τη θεραπευτική προσέγγιση ή την εμπειρία του επαγγελματία. Εξίσου σημαντική είναι η ολοκληρωμένη αρχική αξιολόγηση, η σαφής διατύπωση της περίπτωσης, ο προσδιορισμός θεραπευτικών στόχων και η συστηματική παρακολούθηση της πορείας του θεραπευόμενου.

Η κλινική συνέντευξη και η επαγγελματική κρίση του ειδικού αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ψυχολογικής αξιολόγησης. Παράλληλα, η διεθνής βιβλιογραφία έχει δείξει ότι η αποκλειστική χρήση μη δομημένης κλινικής κρίσης μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να επηρεάζεται από γνωστικές μεροληψίες και να οδηγεί σε διαφοροποιήσεις ως προς την εκτίμηση της φύσης ή της βαρύτητας των συμπτωμάτων (Garb, 2005).

Σε αυτό το πλαίσιο, η κατάλληλη χρήση επιστημονικά τεκμηριωμένων, έγκυρων και αξιόπιστων ψυχομετρικών εργαλείων μπορεί να προσφέρει πολύτιμες συμπληρωματικές πληροφορίες και να ενισχύσει τη διαδικασία της κλινικής αξιολόγησης.

Γιατί είναι σημαντική η ψυχομετρική αξιολόγηση;

Η ψυχική δυσφορία δεν εκδηλώνεται πάντοτε με έναν σαφή και μονοδιάστατο τρόπο. Συμπτώματα όπως το άγχος, η θλίψη, η αϋπνία, η κόπωση, οι δυσκολίες συγκέντρωσης, η ευερεθιστότητα ή ακόμη και ορισμένες σωματικές ενοχλήσεις μπορεί να εμφανίζονται σε διαφορετικές κλινικές καταστάσεις ή να συνυπάρχουν.

Η ψυχομετρική αξιολόγηση μπορεί να συμβάλει:

• στην πιο συστηματική αποτύπωση της συμπτωματολογίας,
• στην εκτίμηση της έντασης και της έκτασης συγκεκριμένων δυσκολιών,
• στην ανίχνευση πιθανών συννοσηροτήτων,
• στην υποστήριξη της διαγνωστικής και διαφοροδιαγνωστικής διερεύνησης,
• στην αξιολόγηση της λειτουργικότητας,
• στη διαμόρφωση θεραπευτικών στόχων,
• και στην παρακολούθηση πιθανών αλλαγών κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Αποτελούν εργαλεία επιστημονικής αξιολόγησης τα οποία, όταν επιλέγονται και χρησιμοποιούνται κατάλληλα από εξειδικευμένους επαγγελματίες, μπορούν να συμπληρώσουν την κλινική εικόνα και να υποστηρίξουν τη λήψη καλύτερα ενημερωμένων θεραπευτικών αποφάσεων (Meyer et al., 2001).

Το Ψυχολογικό Check-Up: μια συστηματική αποτύπωση της ψυχικής υγείας

Στη σωματική υγεία, ο προληπτικός έλεγχος αποτελεί εδώ και χρόνια μια οικεία πρακτική. Στον χώρο της ψυχικής υγείας, η λογική ενός Ψυχολογικού Check-Up μπορεί αντίστοιχα να προσφέρει μια οργανωμένη και συστηματική αποτύπωση σημαντικών διαστάσεων της ψυχολογικής κατάστασης ενός ανθρώπου.

Ένα Ψυχολογικό Check-Up δεν έχει ως στόχο να «βάλει μια ετικέτα» στον άνθρωπο ούτε να αντικαταστήσει την ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση. Στόχος του είναι να συγκεντρώσει, με επιστημονικά δομημένο τρόπο, πληροφορίες που μπορούν να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση των δυσκολιών, των αναγκών και της τρέχουσας ψυχολογικής εικόνας.

Ανάλογα με τον λόγο της αξιολόγησης, η διαδικασία μπορεί να διερευνά διαφορετικές περιοχές της ψυχικής υγείας και λειτουργικότητας και να αναδεικνύει τομείς που ενδεχομένως χρειάζονται περαιτέρω κλινική διερεύνηση.

Για έναν άνθρωπο που σκέφτεται να ξεκινήσει ψυχοθεραπεία, μια τέτοια αξιολόγηση μπορεί να προσφέρει ένα πιο οργανωμένο σημείο εκκίνησης. Για κάποιον που βρίσκεται ήδη σε θεραπεία, μπορεί —όπου αυτό κρίνεται κατάλληλο— να προσφέρει πρόσθετες πληροφορίες που μπορούν να συζητηθούν και να αξιοποιηθούν στο πλαίσιο της θεραπευτικής διαδικασίας.

Από την αρχική αξιολόγηση στην παρακολούθηση της θεραπευτικής πορείας

Η αρχική ψυχομετρική αξιολόγηση και η συστηματική παρακολούθηση της θεραπευτικής πορείας αποτελούν δύο διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές διαδικασίες.

Η αρχική αξιολόγηση αποσκοπεί στην καλύτερη κατανόηση της εικόνας και των αναγκών του θεραπευόμενου. Η παρακολούθηση της θεραπείας, αντίθετα, μπορεί να πραγματοποιείται μέσω επαναλαμβανόμενων μετρήσεων συγκεκριμένων συμπτωμάτων, δεικτών λειτουργικότητας ή θεραπευτικών αποτελεσμάτων.

Η διεθνής βιβλιογραφία γύρω από το routine outcome monitoring έχει αναδείξει τη σημασία της συστηματικής ανατροφοδότησης σχετικά με την πορεία της θεραπείας. Η χρήση τέτοιων δεδομένων μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση περιπτώσεων στις οποίες η αναμενόμενη πρόοδος δεν παρατηρείται και να προσφέρει στον θεραπευτή πρόσθετες πληροφορίες για την επανεξέταση του θεραπευτικού σχεδιασμού (Lambert et al., 2003).

Η μέτρηση δεν έρχεται να αντικαταστήσει τη θεραπευτική σχέση. Μπορεί να λειτουργήσει ως ένας επιπλέον μηχανισμός ανατροφοδότησης μέσα σε αυτήν.

Θεραπευτική πορεία, συνεργασία και ποιότητα φροντίδας

Η πρόωρη διακοπή της ψυχοθεραπείας αποτελεί ένα σημαντικό ζήτημα για τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Μετα-αναλυτικά δεδομένα έχουν δείξει ότι ένα αξιοσημείωτο ποσοστό θεραπευόμενων διακόπτει τη θεραπεία πριν από την προβλεπόμενη ολοκλήρωσή της, αν και τα ποσοστά διαφοροποιούνται ανάλογα με τον πληθυσμό, το θεραπευτικό πλαίσιο και τον τρόπο με τον οποίο ορίζεται η πρόωρη διακοπή (Swift & Greenberg, 2012).

Οι λόγοι που οδηγούν έναν άνθρωπο να διακόψει την ψυχοθεραπεία είναι πολλοί και δεν μπορούν να αποδοθούν σε έναν μόνο παράγοντα. Η σαφής συμφωνία ως προς τους θεραπευτικούς στόχους, η συστηματική ανατροφοδότηση και η έγκαιρη αναγνώριση δυσκολιών στην πορεία της θεραπείας μπορούν, ωστόσο, να αποτελέσουν σημαντικά στοιχεία μιας ποιοτικής θεραπευτικής διαδικασίας.

Η συστηματική αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει θεραπευτή και θεραπευόμενο να συζητούν όχι μόνο το «πώς αισθάνεται» ο άνθρωπος, αλλά και το πώς μεταβάλλονται συγκεκριμένες δυσκολίες και τομείς λειτουργικότητας μέσα στον χρόνο (Miller et al., 2005).

Η σημασία της διεπιστημονικής συνεργασίας

Πολλά ζητήματα ψυχικής υγείας είναι σύνθετα και ενδέχεται να απαιτούν τη συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων.

Ψυχολόγοι, ψυχίατροι και, όταν είναι απαραίτητο, άλλοι επαγγελματίες υγείας μπορούν να χρειαστεί να συνεργαστούν ώστε να διαμορφωθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα και ένα κατάλληλο πλάνο φροντίδας.

Η χρήση επιστημονικά τεκμηριωμένων εργαλείων αξιολόγησης μπορεί να διευκολύνει αυτή τη συνεργασία, παρέχοντας έναν περισσότερο συστηματικό τρόπο περιγραφής της συμπτωματολογίας, της λειτουργικότητας και της εξέλιξής τους.

Παράλληλα, όταν από την αξιολόγηση προκύπτουν στοιχεία που απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση από άλλη ειδικότητα, η κατάλληλη παραπομπή αποτελεί ουσιαστικό μέρος της υπεύθυνης φροντίδας.

Τι μπορεί να προσφέρει ένα Ψυχολογικό Check-Up στον ίδιο τον άνθρωπο;

Για τον θεραπευόμενο ή τον άνθρωπο που αναζητά βοήθεια, η ψυχομετρική αξιολόγηση δεν αφορά απλώς «βαθμολογίες» και αριθμούς.

Μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία να κατανοήσει με πιο οργανωμένο τρόπο:

• ποιοι τομείς φαίνεται να τον δυσκολεύουν περισσότερο,
• πόσο έντονα είναι συγκεκριμένα συμπτώματα,
• πώς αυτά επηρεάζουν την καθημερινή του λειτουργικότητα,
• ποια ζητήματα χρειάζονται ενδεχομένως περαιτέρω διερεύνηση,
• και ποιοι θεραπευτικοί στόχοι θα μπορούσαν να συζητηθούν με τον επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Η αξία της διαδικασίας δεν βρίσκεται στην απόδοση μιας «ταμπέλας», αλλά στη δημιουργία μιας πιο ολοκληρωμένης εικόνας — αφετηρία για ουσιαστικό διάλογο και καλύτερα ενημερωμένες αποφάσεις.

Η υπηρεσία Ψυχολογικού Check-Up της ISON Psychometrica

Με βάση τη σημασία της συστηματικής και επιστημονικά τεκμηριωμένης αξιολόγησης, η υπηρεσία Ψυχολογικού Check-Up της ISON Psychometrica έχει σχεδιαστεί με στόχο να προσφέρει μια οργανωμένη διαδικασία διερεύνησης σημαντικών διαστάσεων της ψυχικής υγείας.

Η διαδικασία βασίζεται στη χρήση επιλεγμένων ψυχομετρικών εργαλείων σε συνδυασμό με κλινική αξιολόγηση από κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες ψυχικής υγείας.

Η επιλογή των εργαλείων δεν γίνεται απλώς με βάση τη δημοτικότητά τους. Λαμβάνονται υπόψη επιστημονικά κριτήρια, όπως η αξιοπιστία, η εγκυρότητα, η καταλληλότητα για τον σκοπό της εκάστοτε αξιολόγησης και, όπου απαιτείται, η ύπαρξη κατάλληλων δεδομένων για τον πληθυσμό στον οποίο χρησιμοποιούνται.

Τα ευρήματα αξιολογούνται στο πλαίσιο της συνολικής κλινικής εικόνας και αποτυπώνονται σε οργανωμένη έκθεση αποτελεσμάτων, με στόχο να μπορούν να συζητηθούν με τον αξιολογούμενο και, με τη συναίνεσή του και όπου αυτό είναι κατάλληλο, να αξιοποιηθούν από τον θεραπευτή ή άλλον επαγγελματία ψυχικής υγείας που τον παρακολουθεί.

Μια τέτοια διαδικασία μπορεί να συμβάλει:

• στην καλύτερη κατανόηση των αναγκών του θεραπευόμενου,
• στη διαμόρφωση σαφέστερων θεραπευτικών στόχων,
• στην υποστήριξη ενός εξατομικευμένου θεραπευτικού σχεδιασμού,
• στον εντοπισμό περιοχών που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση,
• στην παρακολούθηση συγκεκριμένων δεικτών κατά τη διάρκεια της θεραπείας, όπου αυτό κρίνεται σκόπιμο,
• και στη διευκόλυνση της συνεργασίας μεταξύ επαγγελματιών ψυχικής υγείας.

Αξιολόγηση με επιστημονική τεκμηρίωση και σεβασμό στον άνθρωπο

Η ψυχομετρική αξιολόγηση αποκτά πραγματική κλινική αξία όταν χρησιμοποιείται με επιστημονική επάρκεια, δεοντολογική υπευθυνότητα και σεβασμό στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπου.

Η αξιολόγηση δεν περιορίζει την ψυχοθεραπεία· την ενισχύει. Δεν αντικαθιστά τον θεραπευτή· υποστηρίζει την κλινική του κρίση.

Η ενσωμάτωση κατάλληλων ψυχομετρικών εργαλείων στην ευρύτερη διαδικασία αξιολόγησης και θεραπευτικής παρακολούθησης μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα προς μια περισσότερο τεκμηριωμένη, διαφανή, διεπιστημονική και ασφαλή φροντίδα ψυχικής υγείας στην Ελλάδα.

Ο στόχος δεν είναι να αναζητούμε απλώς περισσότερες μετρήσεις. Είναι να αξιοποιούμε τις κατάλληλες πληροφορίες, με τον κατάλληλο τρόπο, ώστε κάθε άνθρωπος να μπορεί να λαμβάνει όσο το δυνατόν πιο εξατομικευμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη φροντίδα.

Σημαντική διευκρίνιση

Βιβλιογραφία

1. Garb, H. N. (2005). Clinical judgment and decision making. Annual Review of Clinical Psychology, 1, 67–89.
2. Lambert, M. J. (Ed.). (2013). Bergin and Garfield's Handbook of Psychotherapy and Behavior Change (6th ed.). Wiley.
3. Lambert, M. J., Whipple, J. L., Hawkins, E. J., Vermeersch, D. A., Nielsen, S. L., & Smart, D. W. (2003). Is it time for clinicians to routinely track patient outcome? A meta-analysis. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(3), 288–301.
4. Meyer, G. J., Finn, S. E., Eyde, L. D., et al. (2001). Psychological testing and psychological assessment: A review of evidence and issues. American Psychologist, 56(2), 128–165.
5. Miller, S. D., Duncan, B. L., Sorrell, R., & Brown, G. S. (2005). The Partners for Change Outcome Management System. Journal of Clinical Psychology, 61(2), 199–208.
6. Swift, J. K., & Greenberg, R. P. (2012). Premature discontinuation in adult psychotherapy: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 80(4), 547–559.